Abnegat – co to znaczy i jakie ma znaczenie?

Abnegat to najczęściej osoba, która nie dba o swój wygląd, higienę i otaczający porządek. Dawniej określenie to miało jednak wydźwięk szlachetny i oznaczało kogoś, kto świadomie wyrzeka się własnych korzyści. W artykule wyjaśniamy, skąd wzięła się ta zmiana, jakie są pokrewne formy i w jakich kontekstach możesz spotkać się z tym słowem.

Jakie jest współczesne znaczenie słowa abnegat?

We współczesnej polszczyźnie mianem abnegata określa się przede wszystkim człowieka niedbającego o wygląd oraz własną wygodę. To dominujące rozumienie słowa jest silnie nacechowane negatywnie i ma charakter potoczny. Kojarzy się ono z kimś, kto nie przywiązuje wagi do czystości odzieży ani stanu swojego mieszkania.

Zaniedbany wygląd zewnętrzny to najbardziej widoczna cecha współczesnego abnegata. Może on nosić stare, niemodne lub poplamione ubrania i zupełnie nie przejmować się opinią otoczenia. Definicję tę znajdziemy w wielu autorytatywnych opracowaniach leksykograficznych, między innymi w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN pod redakcją Stanisława Dubisza oraz w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Andrzeja Markowskiego.

W tym kontekście bliskoznaczne są wyrazy takie jak:

• niechluj,
• flejtuch,
• brudas,
• zaniedbany.

Niektórzy dołączają do tej grupy także słowo nonkonformista. Podobieństwo wynika z odrzucania przez nonkonformistę powszechnie przyjętych zasad, jednak abnegat robi to głównie w sferze materialnej i higienicznej, a niekoniecznie światopoglądowej.

Jak zmieniało się znaczenie abnegata na przestrzeni lat?

Współczesne znaczenie to efekt ewolucji, która sprawiła, że pierwotny sens niemal całkowicie zanikł. Pierwotnie abnegat wcale nie był kimś godnym krytyki, a wręcz przeciwnie. Archaiczne rozumienie tego słowa miało wydźwięk pozytywny i odnosiło się do człowieka wyrzekającego się korzyści i wygód ze szlachetnych pobudek.

Znakomitą ilustracją dawnego użycia rzeczownika pokrewnego, abnegacji, jest cytat z dziewiętnastowiecznego powieściopisarza Ignacego Chodźki. Pisał on o najwyższej abnegacji własnego szczęścia, do której zdolna jest jedynie miłość rodzicielska. Podobnie Karol Irzykowski, eseista zmarły w 1944 roku, uznawał postawę wyrzeczenia u bohaterów Stefana Żeromskiego za apoteozę abnegacji.

W słownikach, na przykład w Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny wydawnictwa Kurpisz pod redakcją Haliny Zgółkowej, oba znaczenia – stare i nowe – są jeszcze rejestrowane łącznie, przy czym starsze uznawane jest często za archaiczne. Z czasem element „niedbania o wygląd” stopniowo zdominował definicję. Oderwanie się od pozytywnych konotacji i przejście w stronę pejoratywnego opisu zaniedbania przypieczętowało współczesny obraz tego słowa.

Dawniej więc, jeżeli ktoś odznaczał się abnegacją, zasługiwał na słowa uznania, była to postawa na wskroś godna podziwu i naśladowania.

Pierwotne znaczenie w literaturze

W powieściach z przełomu XIX i XX wieku można znaleźć wiele przykładów użycia oryginalnego znaczenia. W Dziejach grzechu Żeromskiego jeden z bohaterów, określany właśnie jako abnegat, okazuje się osobą niezwykle skuteczną w działaniu, a nie jedynie zaniedbaną. W Kiwanach Tadeusza Dołęgi-Mostowicza słowo to funkcjonuje wraz z „lekkoduchem” jako synonim kogoś, kto nie przywiązuje wagi do spraw materialnych.

Czy abnegat to po prostu ignorant?

Zupełnie osobnym zagadnieniem jest najnowsze, potoczne znaczenie abnegata jako osoby bez podstawowych wiadomości z danej dziedziny. To użycie zostało odnotowane przez Wielki słownik języka polskiego IJP PAN (WSJP) oraz Słownik błędów językowych Agencji Nomen pod redakcją Ewy Rudnickiej. Występuje ono z przydawką, na przykład „abnegat historyczny”, „muzyczny” czy „piłkarski”.

Takie rozszerzenie semantyczne jest efektem pomylenia abnegata z ignorantem. Ktoś, kto nie ma podstawowej wiedzy w danym temacie, jest ignorantem, a nie abnegatem. Mimo że błąd ten jest zauważalny w mediach, słowniki normatywne wyraźnie przed nim przestrzegają, podobnie jak przed błędnym kojarzeniem abnegata z nihilistą.

Przykład z Korpusu Języka Polskiego pokazuje ucznia, który – będąc właśnie abnegatem z matematyki – poprawnie rozwiązał zadanie. Z kolei w Dzienniku Polskim z 2008 roku napisano o abnegatach historycznych zdobywających wiedzę o umocnieniach. W obu przypadkach słowo to opisuje laika, a nie brudasa.

Wynika z tego, że nie należy abnegata kojarzyć z negacją, negowaniem, mimo że z punktu widzenia słowotwórczego tak by właśnie mogło wyglądać.

Skąd pochodzi słowo abnegat i jak się odmienia?

Rdzenia słowa nie należy szukać w „negowaniu”, tylko w łacińskim źródle. Etymologia wskazuje na czasownik abnego, abnegare, oznaczający ‘odmawiać, zaprzeczać’ oraz ‘wyrzekać się czegoś’. Od niego wywodzi się rzeczownik abnegatio, czyli ‘odmowa’ lub ‘wyrzeczenie’. Z języka łacińskiego zapożyczono formę abnegatus, a po odrzuceniu końcówki -us powstało polskie słowo.

Wyraz ma rozbudowaną rodzinę. Do wyrazów pokrewnych należą:

• abnegacja – rzeczownik oznaczający wyrzeczenie się czegoś,
• abnegatka – rzeczownikowa forma żeńska,
• abnegacki – przymiotnik określający cechy typowe dla abnegata.

Słowo to jest rzeczownikiem rodzaju męskiego (m1). Poniższa tabela przedstawia pełny wzorzec odmiany w liczbie pojedynczej i mnogiej, co jest przydatne w budowaniu poprawnych wypowiedzi.

Jak używać słowa abnegat i kiedy go unikać?

Słowo jest bardzo wyraźnie nacechowane stylistycznie. Mimo pokusy użycia go w języku urzędowym czy biznesowym, lepiej z tego zrezygnować. W formalnej komunikacji określenie to może być uznane za obraźliwe, dlatego bezpieczniej zastąpić je zwrotem opisowym, na przykład „osoba zaniedbująca porządek”.

W mowie potocznej i języku młodzieżowym bywa natomiast stosowane żartobliwie. Nazwanie kolegi „ubraniowym abnegatem” przybiera formę przytyku, ale niekoniecznie obraża. Podobna sytuacja ma miejsce w komunikacji internetowej, gdzie pod zdjęciem rozgardiaszu pada komentarz o abnegacji domowej.

Najwięcej barwnych kontekstów dostarcza literatura. W Głosie Szczecińskim z 2006 roku Przemysław Sas pisał o piłkarskich abnegatach zaintrygowanych brazylijskim eksperymentem. Z kolei w Dzienniku Zachodnim z 2004 roku opisano przemianę abnegata ubraniowego w eleganta po lekturze poradnika modowego. Każdy z tych przykładów osadza słowo w konkretnej rzeczywistości językowej i stanowi dobrą ilustrację jego poprawnego zastosowania.