Tym bardziej – razem czy osobno? Wyjaśniamy zasady pisowni

Poprawny zapis to zawsze rozdzielne „tym bardziej”. Błąd „tymbardziej” bierze się ze złudzenia słuchowego, ale reguła mówi jasno – wyrażenia zaimkowe zapisujemy osobno. W dalszej części wyjaśniamy także zawiłości interpunkcyjne ze spójnikiem „tym bardziej że”.

Skąd się bierze błąd „tymbardziej”?

W codziennej mowie granice między słowami często się zacierają. Kiedy wypowiadamy szybko frazę [tymbardziej], nasze ucho rejestruje zlepiony dźwięk, co bezpośrednio przekłada się na pismo. Psycholodzy języka nazywają to zjawisko fonetyczną iluzją – dokładnie ten sam mechanizm odpowiada za popularne pomyłki typu „wogóle” czy „naprawde”.

Paradoks polega na tym, że im lepiej posługujemy się językiem mówionym, tym łatwiej ulegamy tego rodzaju pułapkom. W piśmie nie słychać naturalnej intonacji, dlatego użytkownik przenosi na papier swoją wymowę, a ta rzadko kiedy bywa idealnie rozczłonkowana.

W 1974 roku naukowcy z UW podczas eksperymentu z szympansicą Kasią zauważyli, że również naczelne mają tendencję do łączenia sylab w jeden ciągły komunikat.

Dlaczego wyrażenia zaimkowe zapisujemy rozdzielnie?

Za poprawną pisownię odpowiada ogólna zasada obowiązująca w polszczyźnie: pisownia rozłączna wyrażeń zaimkowych. Każde połączenie zaimka z inną częścią mowy – na przykład „co dzień”, „co najmniej”, „czym prędzej” – traktujemy jako dwa odrębne byty gramatyczne. „Tym” jest tutaj zaimkiem wskazującym w narzędniku, a „bardziej” to przysłówek w stopniu wyższym, dlatego zawsze piszemy je osobno.

Wielu osobom pomaga analogia do konstrukcji porównawczej z „im… tym…”. W zdaniu „Im dłużej oglądam ten serial, tym bardziej mi się on podoba” nikt nie ma wątpliwości, że „tym” i „bardziej” są rozdzielone. A to przecież dokładnie ta sama struktura, która występuje samodzielnie w znaczeniu „szczególnie” lub „zwłaszcza”.

Jak postępować z interpunkcją wokół „tym bardziej”?

Zagadnienie robi się ciekawsze, gdy do wyrażenia dołącza spójnik „że”. W takich sytuacjach ortografia pozostaje niezmienna, ale interpunkcja wymaga chwili namysłu. Współczesne słowniki i poradnie językowe rozróżniają dwa warianty w zależności od intencji autora.

Kiedy przecinek cofa się przed całe wyrażenie

Gdy „tym bardziej że” traktujemy jako spójnik złożony, całość wprowadza dodatkowe wyjaśnienie i nie rozdzielamy jej przecinkiem wewnątrz. Znak interpunkcyjny stawiamy przed pierwszym słowem, czyli przed „tym”. Mówimy wtedy o cofaniu przecinka – mechanizmie znanym również z innych zestawień, na przykład „dlatego że”.

Dobrze ilustruje to zdanie: „Spostrzeżenia Kowalskiego były trafne, tym bardziej że wiedziano o kim wspominał Nowak”. Autor kładzie nacisk na całość uzasadnienia, a nie na samo natężenie cechy.

Co się dzieje, gdy akcent pada na przysłówek

Zdarza się jednak, że w wypowiedzi najważniejsze staje się właśnie samo „tym bardziej” jako przysłówek określający intensywność. Wtedy „że” funkcjonuje jak standardowy spójnik, a przysłówek pełni rolę okolicznika. Taka roszada interpunkcyjna wymaga postawienia przecinka przed „że”, a więc w środku zestawienia: „tym bardziej, że”.

Porównajmy dwa warianty jednej myśli: „Uwielbiam jeździć samochodem, tym bardziej kiedy prowadzę” można przekształcić na „Prawdę mówiąc niespecjalnie chce mi się jutro jechać, tym bardziej, że ma padać”. W drugim przykładzie to właśnie „tym bardziej” przyciąga uwagę odbiorcy, podczas gdy „że” tylko otwiera zdanie podrzędne.

Jak zapamiętać poprawną pisownię na co dzień?

Najprostszą metodą jest wyrobienie sobie nawyku sprawdzania, czy dane połączenie da się zastąpić słowami „szczególnie”, „zwłaszcza” lub „nade wszystko”. Jeżeli tak, mamy do czynienia z przysłówkiem, a przysłówki nie zrastają się z poprzedzającymi je zaimkami. Można też zapamiętać humorystyczną przestrogę: „Tym bardziej nie jedz żółtego śniegu – tym bardziej będziesz żałował!”.

Pomocne okazują się również cytaty z kultury. W „Potopie” Henryka Sienkiewicza znajdziemy klasyczne zdanie: „Tym bardziej go pragnął, im bardziej mu broniono”. Z kolei w „Dniu Świra” pada słynna kwestia: „Tym bardziej nie pójdę na tę głupią imprezę!”, która na lata trafiła do internetowych memów. Trudno o lepsze utrwalenie zasady.

Literatura dostarcza też przykładu celowego łamania reguł. Stanisław Lem w „Solaris” specjalnie użył niepoprawnej formy „tymbardziej” w dialogu bohatera, by podkreślić jego obcojęzyczne pochodzenie. To rzadki przypadek, gdy błąd staje się narzędziem artystycznym, a nie językową wpadką.

W Korpusie języka polskiego bez trudu znajdziemy setki potwierdzeń rozdzielnej pisowni – od tekstów prasowych po transkrypcje mów potocznych.

Czy „tym bardziej że” sprawia jeszcze jakieś trudności?

Wyrażenie to bywa wyzwaniem głównie w oficjalnej korespondencji i tekstach naukowych, gdzie autorzy często zastanawiają się, czy nie lepiej rozbić je na dwa zdania. Tymczasem wszelkie poradnie językowe są zgodne – konstrukcja jest w pełni poprawna, o ile pamiętamy o opisanych wyżej regułach stawiania przecinka.

Warto też zwrócić uwagę na pułapki czysto fonetyczne. Gdyby ktoś próbował zapisać dyktando ze słuchu, mógłby skusić się na formę „tymbardziej” lub nawet „tym bardziej że” jako jeden ciąg. Pomaga tutaj świadomość, że podobne zrosty, tak charakterystyczne dla języka niemieckiego, w polszczyźnie należą do rzadkości.